Przy ul. Portiusa 4 w Krośnie znajduje się miejsce, które kryje jedną z brutalnych kart powojennej historii miasta. W piwnicach kamienicy, w której dziś mieści się Biuro Wystaw Artystycznych, funkcjonował areszt Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. W listopadzie będzie kolejna okazja, by poznać historię tego miejsca i zobaczyć zachowane ślady pozostawione przez więźniów.
Reklama
Budynek przy ul. Portiusa 4 powstał około 1925 roku jako kamienica czynszowa. W latach 1944–1956 mieścił się w nim areszt śledczy PUBP. Przetrzymywano tu osoby uznawane przez komunistyczne władze za przeciwników nowego ustroju, w tym żołnierzy Armii Krajowej i członków powojennego podziemia niepodległościowego. Przesłuchania prowadzono między innymi w piwnicach budynku oraz na pierwszym piętrze.
Do dziś zachował się pierwotny układ piwnicznych pomieszczeń i cel. Szczególnie poruszające są ślady pozostawione przez osadzonych. Na ścianach odkryto inskrypcje, ryty i rysunki: nazwiska, daty, kalendarze, symbole religijne oraz inne znaki wykonywane przez więźniów. W szczelinach i warstwach ścian odnaleziono również drobne przedmioty, między innymi fragmenty gazet, zapałki, pukiel włosów czy gwoździe wykorzystywane do wykonywania napisów.
Te pozornie niewielkie znaleziska są dziś materialnymi świadectwami losów ludzi przetrzymywanych w tym miejscu. Dzięki pracom konserwatorskim udaje się zabezpieczać i odsłaniać kolejne elementy historycznej substancji piwnic.
Historia, którą trzeba było ocalić
Historia piwnic to także opowieść o tym, jak niewiele brakowało, by część świadectw przeszłości bezpowrotnie zniknęła. W latach 90. Instytut Pamięci Narodowej wykonał dokumentację fotograficzną pomieszczeń, ale później obiekt pozostawał niemal nieużywany i zapomniany. Ślady stopniowo niszczały pod wpływem wilgoci i upływu czasu. Większość była po prostu zamalowana już wcześniej i nikt o nich nie wiedział. Część śladów zniszczono podczas adaptacji jednej z cel na kotłownię. Kafelkami przykryto między innymi rysunki pozostawione przez ks. Jana Zawrzyckiego. Sam ksiądz w czasie w czasie niemieckiej okupacji uratował niezliczone dzieci przed Holokaustem, za co otrzymał później tytuł „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata”. Jednak stalinowska władza prześladowała go ze względu na to, że współpracował z Armia Krajową. Pozostałe zachowane ślady, widoczne wówczas tylko w jednym z pomieszczeń, wciąż czekały na zabezpieczenie, tynk odpadał, a wkrótce obok rozpoczęły się prace, przebijano sufit…
To zagrożenie pojawiło się w związku z planami przeniesienia Biura Wystaw Artystycznych do budynku przy ul. Portiusa 4. Początkowo władze miasta zapewniały, że inwestycja nie obejmie piwnic. Ostatecznie okazało się jednak, że planowane jest tam osadzenie windy. Perspektywa prowadzenia prac budowlanych bez wcześniejszego zabezpieczenia historycznych śladów wywołała reakcję Stowarzyszenia Idea Carpathia. Organizacja kierowała wnioski i petycje do władz, zorganizowała również spotkanie z mieszkańcami i historykiem IPN. Dodatkowym problemem był swobodny dostęp osób postronnych do piwnic i niezabezpieczonych tynków.
Reklama
Interwencje te zapoczątkowały działania na rzecz zabezpieczenia pomieszczeń. Prace przyniosły zaskakujące rezultaty: ślady odkryto także w kolejnych celach, w których wcześniej ich nie dostrzegano. Znaleziono również ślady wskazujące, że w piwnicach oddawano strzały. Jedna z hipotez zakłada, że mogły być one związane z tzw. pozorowanymi egzekucjami. Więźniów przetrzymywanych w krośnieńskim areszcie zazwyczaj wywożono do Rzeszowa, gdzie dochodziło do rzeczywistych egzekucji. Odkrycia te pokazują, jak wiele informacji o historii tego miejsca wciąż kryje się w jego murach.
Oprowadzanie po dawnym areszcie
Oprowadzania po piwnicach poprowadzi Renata Zych-Henczel, koordynatorka projektów związanych z ochroną, dokumentowaniem i upowszechnianiem historii dawnego aresztu. Uczestnicy poznają historię obiektu, zobaczą autentyczne ślady pozostawione przez więźniów oraz efekty przeprowadzonych prac konserwatorskich. BWA zapowiada, że każdy uczestnik otrzyma bezpłatny egzemplarz komiksu „ADAM”, inspirowanego historią aresztu.
Terminy zwiedzania:
- 4, 5, 12, 18, 19, 25 i 26 listopada 2026 r.
- Godziny rozpoczęcia: 17:00 i 18:00.
- Miejsce: ul. Portiusa 4 w Krośnie.
- Czas zwiedzania: około 60 minut.
- Wstęp wolny.
Obowiązują zapisy telefoniczne pod numerem 13 43 261 87.
To okazja, by poznać historię Krosna nie tylko z kart książek i archiwalnych dokumentów, ale również poprzez autentyczne ślady pozostawione przez ludzi, którzy byli tu więzieni.
Reklama
Historia w komiksie
Komiks „ADAM” to opowieść osadzona w latach 1944–1956, łącząca historię z elementami sensacyjnymi, psychologicznymi i obyczajowymi. Fabuła osadzona jest w realiach czasów stalinowskiego terroru po II Wojnie Światowej.
Z „Adamem” oraz autorami komiksu: Przemkiem Polańskim i Krzysztofem Bryneckim, będzie można spotkać się 16 listopada w Krośnieńskiej Bibliotece Publicznej. To okazja, by poznać kulisy powstawania publikacji i porozmawiać o tym, jak historię dawnego aresztu PUBP w Krośnie można opowiadać za pomocą komiksu.